BJELILA GOŠIĆI RADOVIĆI KRAŠIĆI  BOKA KOTORSKA  MONTENEGRO



  KRTOLE

Boka, hram ljepote, čarobni zaliv, duboka i razgranata draga, jedinstvena u Evropi,  smještena između krševitih i nepreglednih brda obronaka Lovćena i Orjena koja se ponosno dižu kao simbol slobode. Priroda kao da se ovde igrala, svoju dušu pretakala kao vajar kad stvara svoje najlepše dijelo stvorivši zaliv koji nam liči na jezero, kao oko, na čijim se obalama kao odsjaj ocrtavaju obrisi poređanih naselja kao najljepše niske bisera jedinstvene  ljepote. A tu ljepotu Boke čini njena raznolikost koju je teško naći u bilo kojem kraju svijeta. I zato su Boka Kotorska i Venecija jedini dijelovi  Jadranskog mora koji su uvršćeni u Asocijaciju najlepših zaliva svijeta, a Boka se zbog svoje ljepote i jedinstvenosti našla kao 26 član na listi svjetske prirodne baštine.

Zaliv ima oblik planinskog jezera sa šest manjh zaliva, što čine jedinstven fjord dužine 105 km. Te zalive dijele dva kitnjasta polostrva Vrmac – u unutrašnjosti zaliva i Luštica prema otvorenom moru, koji ograničavaju bokokotorski zaliv kao jezero.

Sam naziv BOKA vjerovatno potiče iz vremena mletačke vladavine iz polovine XIV vijeka što na italijanskom znači - usta - Bocca di Cataro - Usta od Kotora - Boka Kotorska.

Prvi susret sa poluostrvom Luštica doživjeti će te pogledom sa kopna, sa mora ili iz vazduha zavisno da li u Boku dolazite autom, brodom ili avionom. Prolazilo se nekad pored  Luštice ne primjećujući u njenim njedrima mnoga sela i zaseoke, ljepotu pitomih zaravni, uvala i žala. Danas, na sreću nije to tako. Poluostrvo zatvara Bokokotorsi zaliv i čini prirodni bedem između Jadranskog mora i unutrašnjosti zaliva. Južna strana blago se spušta prema moru i jako je razuđena sa bezbroj malih ili većih uvala i žala sa pjeskovitim, šljunkovitim i kamenim plažama, sa stijenama okupanim morem smaragdno plave boje uokruženi zelenim prekrivačem. Sjeverna strana  je strmija i nije razuđena. I ako je poluostrvo jedinstveno podijeljeno je na dva opšinska područja na Lušticu koja pripada opštini Herceg Novi i Krtoli  koji pripadaju opštini Tivat. Na poluostrvu nižu se veličanstveni amfiteatri prirode koji omogućavaju pogled na Hercegnovski i prostrani Tivatski zaliv, i na visoke obronke Lovćena i Orjena koji se strmo obrušavaju u zaliv, a prema jugu na dubrave mnogobrojnih stabala maslina koje se spuštaju ka pučini gdje se pogled gubi u beskraju plavetnila i dubine mora. U tom ambijentu sunca, kamena, mora, dok prolazite vijugavim putevima ili stazama između usnulih stoletnih stabala maslina, borova, rogača, mnogobrojnog mediteranskog rastinja, makije i jedinstvene flore čiji je opojni miris najjači tokom ljetnih mjeseci u svojim čulima osjeti će te miris Mediterana.

Uokruženi morem kojeg krasi azurna plava boja bistrine i čistine vode koja miluje prirodno izvajane stijene unaokolo smještena su i ušuškana mnogobrojna mala  romantična mediteranska sela Krtola i Luštice, nešto u nama govori da to vrijeme nije izgubljeno, nego ostaće nam u shvatanju i sjećanjima kao prostor prekrasnog pejsaža širokih vidika ostao između doživljaja, kretanja i putovanja.

Boka je niska bisera, a Krtoli i Luštica su svakako jedan od najvećih među njima na kojeg najprije dolaze jutrom zrake sunčeve svjetlosti a poslednje odlaze sa njega. More je svuda unaokolo, i ovde je mnogima dodirivalo pragove i prozore kuća, bilo je kao plodna njiva, izvor blagostanja, a u njemu su nalazili i duhovno zadovoljstvo kao da je za njih ono, more bilo stvoreno. Ulovi ribe bili su bogati, a pomorstvo uvijek razvijeno još od prastarih vremena Ilira, Helena, Rimljana, Nemanjića, pa sve do današnjih dana.

Krećući se uzanim krivudavim asfaltnim putem po poluostrvu kreće te se uz more, pa penjete se i  spuštate kroz maslinjake, borove šume stare stotinama godina, pored kapija kamenih kuća građenih u ambijentu mediterana nastalih unazad nekoliko vijekova i na nova moderna zdanja prilagođena sadašnjem načinu življenja.

Prolaziti će te kroz predio bogat kontrastima, prirodnim ljepotama, starinama, uvijek novim tajnama imajući osjećaj djevičanske čistine tajanstvenog mira. Gdje god da se krene pružaju se daleki široki vidici, more svuda uokolo koje se ka jugu prostire tamo daleko ka pučini gdje se pogled gubi u beskraju, a sa druge strane ogleda se u mirnim vodama zaliva. A onda krasne panorame, vedrina neba, sudar kamena i mora, škrta crvena zemlja na kojoj se stvarao život, sve ispunjeno tihim preludijima neke čudne muzike sazdane od muka i šutnje, svjetlosti, kamena i mora. Stare kuće stvorene su od kamena iščupanog iz škrte crvene zemlje,  i ulice su bile popločane, čak i između naselja i bile su uske i krivudave nastale od mnogih generacija ljudi koji su tako podizali svoje kuće i malene livade, bašte ili škrape i u njima zasadili masline, smokve, vinovu lozu, narove, da bi prehranili svoju porodicu i svoje blago. Sve je to naseljima davalo veoma interesantani živopisan izgled koji se, ponegde zadržao sve do današnjih dana. Pitomina koja ostavlja mir u istinskom hramu ljepote.

Mnogi su zabilježili te trenutke u svome sjećenju, zabilježili fotoaparatom ili perom, a veliki broj slikara su ovde često dolazili zanoseći se onim što je priroda stvorila da pokušaju zabilježiti prostor, vrijeme i trajanje, motive uskih krivudavih ulica, trošnih kuća, prastarih maslina i murava, ribarskih motiva… nalazeći inspiraciju kao simbol ljepote, radosti i življenja, gdje se dešavaju stalno tajanstvene i rijetke igre svjetlosti i sjena čije obrise i odsjaj često vidimo u moru u uznemiravajućoj ljepoti.

KLIMA - Srednja godišnja temperatura je iznad 15C stepeni, rijetko pada ispod nule u najhladnijem mjesecu januaru, a rijetko da se zadrži cijelog dana. Zime su blage, bez snjega, a i kad se desi da padne ne ostane cijeli dan.  Znano je da ovde duvaju vjetrovi sa raznih pravaca. Sjeverni vjetrovi najčešći su zimi,  uništavaju južne kulture donoseći hladniji zrak sa obližnjh visokih planina i to su najhladniji dani koji su puni vedrine što obiluju toplinom sunca koja u zimskim mjesecima davaju osjećaj blagodeti. U zimskim mjesecima ima puno toplih dana, kada se počne javljati i prva vegetacija sa puno cvijeća. Južni vjetovi česti su s jeseni i zimi, nijesu hladni i najčešće donose puno kiše u novembru i decembru. Topla vremena su duga, ljeta su ugodna sa najtoplijim mjesecima julom i avgustom, bez kiša, sa ugodnim jugozapadnim vjetrom koji počne duvati poslije 10 sati, a poslepodne se pretvori u maestral koji donosi prijatna osvježenja. Nad poluostrvom često se sudaraju vazdušne mase iz raznih pravaca noseći u sebi razne osobine, jer nekad duvaju sa istoka, pa zapada, sa juga ili sjevera, sa mora ili kopna, i  čestim atmosferskim pražnjenjima elektriciteta sa obiljem jona koji djelotvorno djeluju na oganizam. More je ugodno toplo, i glavna morska struja dolazi sa jugoistoka, obalom uz poluostrvo Luštica donoseći uvjek čisto more sa pučine.

Sa klimatskog aspekta gledajući područje Krtola i Luštice spada u najvredniji prostor za zdrastveni, turistički i rekracioni prostor.

Cijelo poluostrvo, gdje je  najviši vrh  Obosnik 586 m, pokriveno je biljnim pokrivačem koji je raznolik sastavljen od mediteranske, tropske i sutropske vegetacije, raste na stotine biljnih vrsta a mnogo ih je ljekovitih. Najčešća su stabla masline, smokve, rogača, bora, narandže, limuna… palmi i ukrasnog bilja. Šumski stanovnici ovih prostora su čakali – čaglji, šakali, divlje svinje, lisice, kosovi...

U stvarnosti, na planinama iznad Boke pada snijeg, dok u primorju cvijetaju mimoze. ž

ISTORIJA - Poluostrvo je zbog svog geografskog položaja uvijek bilo ineresantno za život iz strateškog ili životnog značaja o čemu svjedoče arheološki nalazi i na području Luštice i Krtola o začecima civilizacije na ovim prostrima još u neolitu i bronzanom dobu. Kasnije je poznato prisustvo mnogih civilizacija od doba prvih poznatih stanovnika ovih krajeva - Ilira iza kojih je ostalo niz dokaza materijalne prirode - kamene grobnice i utvrđenja, postoje 30-tak gomila na poluostrvu iz Ilirskog doba kao i ostaci keramike pa sve do današnjh dana kada je zbog svog položaja često mjenjalo gospodare. Još u V vijeku p.n.e. dolazili su grčki trgovci i stvarali su grčke naseobine, pa u III vijeku nove ere dolazi Rimska imperija poslije pobjede nad Ilirima, koja se zadržava do svoje propasti krajem V vijeka ostavljajući za sobom dokaze svoga prisustva.  Zatim dolazi do uticaja Vizantije sledećih šest vijekova i  ujedno istočnjačke religije - pravosljavlja koja postaje dominantna religija do današnjh dana. Na razvitak arhitekture imao je uticaj i istok i zapad, a to se posebno vidi u ornamentici i smještaju crkava istok-zapad. U VII vijeku slovenska plemena gusto naseljavaju ovaj kraj i padaju kratko pod uticaj Duklje - zetskih plemića, pa duži period u sastav države Nemanjića, pa potom Crnojevića da bi se od podkraj od XV vijeka mjenjao uticaj Venecije, Turske, Španaca, Austrougara, Rusa, Francuza, pa privremena vlada Crne gore i Boke, pa ponovo Astrougara sve do ujedinjenja Srba, Hrvata i Slovenaca. Poslije dolazi okupacija Italijana i Njemaca i konačnog oslobođenja. Sve to govori da su se na ovom tlu mjenjali razni narodi i civilizacije donoseći, uništavajući i ostavljajući duboke tragove i uticaje na istiriju, kulturu i razvoj cijelog kraja. Ovo područje najviše je bilo izloženo opasnostima sa morske strane još u najdavnija vremena, pa ostaju u sjećanju da su stanovnike krtoljskih sela isjekli Barbarezi da bih opljačkali, da ih je ostao neznatan broj, i to područje dugo vremena ostalo je prazno - bez ljudi, da bi ga kasnije naselile izbjeglice iz Crne Gore, Hercegovine i Albanije koje su tu nalazile utočište bježeći od Turaka i od krvnih osveta, a za uztvrat su branili Boku od opasnosti koje su dolazile sa mora, kao i od upada nezvanih gostiju. Austrougarske vlasti 1825. godine podijelile su poluostrvo na dvije zasebne komune pa su Krtoljani kao i Luštičani imali svoju opštinu od 1826. godine do 1944. godine sa potpuno istim znakom pečata na kojem je bio lik Svetog Arhangela Mihaila sa vagom.

Brojne crkve i crkvena imanja i legende vezana za mnogobrojna arheološka nalazišta svjedoče o burnom životu ovih naselja čiji kontinuitet je bio prekidan upadima nezvanih gostiju. Stalne opasnosti i nesigurnost života, škrta teško obradiva zemlja, mukotrpan život i rad na malim parcelama presudno su uticali na organizaciju života, uređenja i arhitektonski izgled ovih sela. Cijela istorija poluosrva Luštice kao i Boke ispisana je u kamenu. Sve je u kamenu, staze i putevi i kuće, i bistjerne, i međe i suhomeđe koje ograđuju zemlju koja je opet puna kamenja. I crkve kojih je ovdje dvadesetosam. Sve je u kamenu. Kamen i svuda okolo kamen. 

Obiteljske kuće bile su smještene dalje od obale mora i bile su prave male utvrde, a ponekad je i po nekoliko porodica bilo povezano u jedinstven fortifikaciski objekat radi odbrane od opasnosti kada je prijetila sa svih strana. Visoki kameni zidovi ograđivali su kuće i služili su kao zaštita, ali ujedno su određivali granice prodične ekonomije koja je smještena unutar ovih zidina. Nedostatak obradivog zemljišta uvjetovao je krajnje racionalnu gradnju pa su one podizane iznad kraških polja na brdima sa prisojne strane koje štite kuće od hladne bure a pri tom su bile zaklonjene od pogleda sa morske strane. Uglavnom ovo je bezvodan kraj, sa malim brojem izvora pa zato je, a i danas, nezamisliv život bez bisterne koju posjeduje svaka kuća u kojoj se smješta voda za vrjeme velikih jesenjih kiša, da bi se koristila kada dođu toplija vremena.

KRTOLI se nalaze na jugoistoku Boke, na najužem i najnižem podrčuju poluostrva Luštice, između dva mora, sastavljeno od više međusobno povezanih sela – Djuraševića, Bogišića, Radovića, Milovića, Nikovića, Kostića, Gošića, Brda, Krašića - smještenim na niskim brežuljcima kraškog sastava i pitomom zemljištu. Mnoga sela nose nazive od njihovih rodonačelnika. Kakav je život bio govore arheološki nalazi, ali prvi pomeni o Krtolima javljaju se u XIII vijeku kada se Krtoli nalaze  u sastavu Mihiljskog zbora i kada su bili metoh čuvenog manastira Sv. Arhangela Mihaila na poluostrvu Prevlaci. Sam naziv Krtoli je star i pojavljuje se u XIV vijeku i ako postoje različita tumačenja ali svakako nijesu u vezi sa krompirom (krtolom) kako mnogi misle. Naziv Krtoli možda potiče i od reči Cartolle – brežuljci, utvrde, ili od reči krtole – pletene korpe koje su se stavljaje na konje ili magarce.

U Krtolima se nekad živjelo podalje od mora ali su s vrmenom, kako su se smanjivale opasnosti koje su dolazile sa mora – upadi pirata, gusara, itd. počela su se graditi i naselja na samoj obali, (Bjelila, Kakrc, Donji Krašići, Kaludjerovina) ali to nisu bila mjesta za stalni boravak nego su služila kao skloništa - magazini ribarima i trgovcima, ostave za sklanjanje alata, vinski podrumi sa posudama za vino, rakiju i ulje, pribor za ribanje, a u sklopu tih naselja su  se nalazili i porat i pristanište za barke.

Krtoljani su svoja imanja imali u Soliockom polju gdje su gajili kukuruz - turelje, pšenicu, raž i druge žitarice, kao i vinovu lozu i povrće. Uz to su držali i stoku i sve ostalo što je jednom domaćinstvu bilo potrebno. Mnogima je loveći ribu, posebno u Krašićima, more bila njiva. Stabala maslina je bilo puno kao i mlinova za cijeđenje ulja, koji su se nalazili u samom sklopu domačinstva, pa je tako svaka druga kuća imala svoj mlin. Pored toga u Krtolima su bili razvijeni i mnogi zanati: pravio se tigle - crijep od gline, kreč u kamenom ogradjenim klačinama većinom na obali, kanapi od žuke, košarice od vrbe - košici, pleli su se predmeti od vune i lana - lanene košulje, ukrasne nošnje.

Po prvi put se 1776. godine spominje se i škola na narodnom jeziku u Krtolima, i to se smatra jednom od najstarijih škola u Crnoj Gori. U njoj se, kao u svim manastirskim školama, učilo crkveno pjevanje, čitanje, pisanje, računanje.

Krtoljani su se bavili i pomorstvom, plovili su nekada kao i što danas plove morima svijeta, a mnogi su krenuli za poslom u daleke zemlje polovinom XIX vijeka.

U Krtolima su poznate ''mobe'' - međusobni način ispomoći kada se u nekoj kući obavlja neki veliki posao rodbina, kumovi i susjedi bez poziva priskaču upomoć da se posao što prije završio uz pjesmu, šalu i veselje i uz gošćenje domaćina. Taj običaj zadržao se i do današnjih dana.

Putevi, širine i do 3 m koji su povezivali zaseoke Krtola su većinom bili kamenom popločani i ogradjeni medjom – kamenom ogradom. Neki od tih puteva su i dan danas sačuvani u svom izvornom obliku – put niz Maricu, put koji je povezivao Kostiće sa Bjelilima, put niz Potok, put koji je povezivao Gošiće sa Bjelilima. Nekada je u Krtolima u svakom zaseoku postojalo  po nekoliko guvna – okruglo kamenom popločano i omedjeno mesto – ’’seoski trg’’ na kome su se, pored poljoprivrednih delatnosti održavali skupovi, svadbe, veselja, zborovi...

Razvojem turističkog komleksa Plavi Horizont na plaži Pržina danas se Krtoli pretvaraju u moderno turistička naselje sa lijepo uređenim hotelima i kućama čiji su vlasnici i iz mnogih evropskih zemalja. U Krtolima danas živi oko 2000 stanovnika a ljeti taj broj se povećava na preko 8000 žitelja smještenih u mnogobrojnim kućama za odmor, u hotelima ili odmaralištima. Najveće naselje Krtola su Radovići u kojem je izgrađeno novo naselje, smeštena pošta, dom zdravlja, dom kulture, vatrogasna stanica, škola, pjaca i nekoliko dobro uređenih samoposluga i trgovačkih radnji. Iz godine u godinu broj stanovnika se povećava, dolaze ljudi iz mnogih krajeva i na tom prelijepom prostoru između dva mora, punom zelenila, blage klime i vazdušnih strujanja zasnivaju svoj novi život i tu ostaju. Način života prilagođen je savremenom načinu življenja.

Područje Krtola zahvata više od polovine površine opštine Tivat, a u njegovom sastavu je i Soliocko polje koje je bilo čuveno još u srednjem vijeku jer se na njemu proizvodila so oko koga su se otimali Zetski knezovi, Nemanjići, Mlečani, Turci, a oko njega su često izbijali sukobi i razmirice. Kotor je ratovao sa Dubrovnikom, polovinom XVI da nebi izgubio prihode od soli. U njemu je veoma plodna zemlja sa puno slatke vode, gdje su se gajile mnoge kulture od žitarica, povrća, voća do pamuka. Danas je ono zapušteno.

U Krtoljskom arhipelagu nalaze se i tri ostrva koja su i najveća u Boki Kotorskoj. Cijeli taj arhipelag ima važnu ulogu u predhrišćanskoj kulturi ali od njega sigurrno počinje istorija Boke jer su u njegovoj okolini bile najstarije crkve u Boki i ustanove visokog ranga, a to se prvenstveno odnosi na Prevlaku.

Ostrvce OTOK zvano u narodu je najmanje i na njemu je nekad bio benediktamski manastir, i u njemu se čuva vema stari bogorodični kip od drveta, tu je i rimski žrtvenik posvećen božici Junoni najvjerovatnije donesen sa Prevlake. Na njemu je danas lijepa crkva Gospe od Milosti.

Do njega je u Boki Kotorskoj najveće ostrvo Sv. Gavrila ili Stradioti, u narodu znano kao ŠKOLJ, danas Sv. Marko. Na njemu je postojala crkva Sv. Gavrila poznata Grcima još u VII vijeku za vreme cara Iraklija od koje danas nema ni traga. Zna se da je postojala do XI vijeka jer je u njoj ubijen dukljanski kralj Dragomir i da je u njoj bila čudotvorna ikona Sv. Ane koja se nosila u polje za vrijeme sušnih ili kišnih godina. Nekad na njemu bio je logor mletačkih vojnika grčkog porijekla, kojima je vojna služba bila zanat, bili su istureni izvidnici, pa se po tom prozvalo Stradioti. Ostrvo ima puno slikovitih draga, sa punu maslina i obraslo je bujnom vegetacijom.Nekad su tu bili  vrtovi i maslinjaci mnogih krtoljana od kojih se živjelo. Bilo je pretvoreno u prestižan internacionalni turistički objekat Mediteran Klub prozvan Sv. Marko sa jedinstvenim sadržajima, da bi danas bilo u potpunom kolapsu.

I u dnu zaliva je otok spojen sa kopnom uskim i niskim prelazom zavisno od plime nekad bude odvojen od kopna. Obrasao je gustom vegetacijom južnog rastinja i maslinama. Ostrvo je nosilo razne nazive, a danas je poznato kao Prevlaka ili Ostrvo cvijeća. Nije lako utvrditi kada počinje istoriska epoha Prevlake jer na njemu su antička arheološka nalazišta, još nedovoljno istražena, ali prisutno je pominanje i pre nove ere kod rimskih istoričara i grčkih geografa početkom nove ere. U to vrijeme Prevlaka je vjerovatno bila značajno mjesto, centar kulture i svetilište. U predanjima i legendama govori se o stanovnicima ovog kraja, potonulim gradovima Agruvijumu i Bobovcu, o  civilizacijama, nailazi se na kult o prelijepim boginjama iz antičke mitologije nimfi Dafni ili boginji Junoni, o kraljevskom paru Kadmi i Harmoniji, Argonu i Teuti i nizu mitoloških bića. O samoj Prevlaci pisani podaci postoje od podkraj X vijeka kada je Leget - vođa slovenskih doseljenika na njoj sagradio ''Castelum'' a tim se označavalo zamak, tvrđava ili utvrđeni grad. Od davnina je tu bilo svetilište, abenediktanci su ga napustili znatno prije dolska Njemanjića. Stefan Prvovjenčani početkom XIII vijeka na tadašnjem manastiru Sv. arhangela Mihaila   pristupio  obnovi manastira, a njegov brat srpski arhiepiskop Sv. Sava 1219. godine osnovao je prvu episkopiju za čitavu Zetu i prvu na Jadranskom primorju, rezidenciju zetskih episkopa i ono postaje nacionalno i kulturno središte Zete. Stavljala se na drugo mijesto po važnosti poslije pećke arhiepiskopije. I svi Nemanjići vodili su računa o tom manastiru, život je bujao i na njemu su živjeli kaluđeri, đakoni, slikopisci, prepisivači, stražari, ljudi koji su održavali imanje i stoku. Na prilazu Prevlaci još postoje zidine zamka Dančulovina iz XIV vijeka, više puta je rušen i obnavljan i u njega je navodno boravio car Dušan sa caricom Jelenom i sinom Urošem 1350 godine nakon povratka i posjete Dubrovniku. Prevlaka je sa svojim velikim manastirskim zdanjem postala glavni duhovni centar Zete. Nijesu ostali dokumenti kako je prestalo dijelovanje na ostrvu, kako je  došlo do uništenja manastira, kako su uništeni svi tragovi o slavi i ulozi prevlačkog manastira. Ali oni nijesu bili uništeni kataklizmom ,već ljudskom voljom ostalo je u predanjima iz tog vremena, voljom onih kojima je uloga Prevlake smetala a to je mletačkim vlastima i kotorskoj vlasteli kako bi izbrisali procvat pravoslavlja na ovom prostoru, nacionalni indentitet, jezik, vjeru, pismo i običaje,  pristupili su rušenju sa zemljom manastira i objekata a sveštestvo i kaluđeri su potrovani. Događaj se zbio negdje oko 1450. godine, a time je bila uništena slava i istrija Prevlake. I tako sve do početka XIX vijeka kada je Ekaterina Vlastelinović kupila trećinu otoka, uredila svoj dom i na mjestu velikog zvonika manastira Sv. arhangela Mihaila započela crkvu Sv. Trojice koja je bila njena zadužbina i uz njen je oltar sahranjena. Ekaterina je činila dobra dijela narodu i takva je ostala u uspomeni. Za svog naslednika određuje mitropolita Petra II Petrovića Njegoša koji će imovinu moći uživati vječno.

Većeg dijela ostrva vlasnici su bili krtoljske porodice koje su ga prodali za kasnije poznato odmaralište ''Ostrvo cvijeća'' koji i danas nosi taj naziv, ali, to nije više turistički objekat već su na njemu našle utočište izbjeglice iz poslednjeg rata.  

Prema južnoj strani i otvorenom moru prostire se prostrani zaliv Trašte u čijem je u najuvučenijem dijelu smješten hotelski kompleks Plavi horizont  u sjenci sjenovite borove šume i maslinjaka na plaži Pržno čije se plitko dno prostire daleko u more prekriveno sitnim višebojnim pjeskom u kojem preovlađuje svijetlosiva. Taj pijesak koristan je i u zdrastvene svrhe. Doživljaj i ugođaj sunca i mora, pijeska i kamena, dubine i plićaka, žege i debelog hlada sve na jednom mjestu ostaju duboko urezani u doživljaju posetioca. U uvali Oblatno je manja ista takva plaža, nedirnuta, još uvjek u svom iskonskom obliku. Na drugoj obali Krtola u zalivu postoje velika nova naselja kao što je u Krašićima, pa i cijelom obalom krtoljskog zaliva izmješana sa starim arhitektonskim cijelinama kao što su Bjelila i Kakrc.

Posebno su lijepa BJELILA, naselje koje je do danas zadržalo svoj prvobitni izgled. To malo skladno zdanje, građeno u kamenu na kamenu, svoje ime je dobilo po izvorima slatke vode – Mali i Veliki Frutak, na kojima su žene iz obližnjih sela prale rublje, a svojom vizuelnom ljepotom mami uzdah prolaznika, hrani dušu slikarevu koji je pretvara u tvar na platno koje ostaje kao dokaz postojanja generacijama koje dolaze, a ta ljepota ostala bi  mrtva i neviđena da ne postoje ljudi koji služe uzvišenim idealima ljepote i prenose je na slikarska platna.

U Krtolima se nalazi deset crkava, šest pravoslavnih i četiri katoličke, i sve one imaju interesntu istoriju i uvijek su smještene na dominantnim vrhovima bregova ili u sredinu naselja.

Crkva Sv.Luke u Gošićima jedna je od najstarijih crkava na primorju koja nije sada ista prvobitnoj jer je više puta rušena, obnavljana, proširena ali postoji na istom mjestu i posvećena je istom svecu. Oko crkve nađeni su u iskopinama predmeti iz antičkog doba, a na ovom mjestu spomije se još u grčkim izvorima u VII vijeku, pa se priča da su je gradili Grci, kada je prestala biti vizantiska tu je bio benediktanski manastir pa nemanjička crkva i da je bila aktivna za vladavine cara Dušana Silnog , o čemu svijedoči i pismo pape Klementa VI iz 1376. godine, uvijek pod imenom evangeliste Luke. Bila je mjesto posjete vladika iz dinastije Petrovića, pa se i danas čuva poklon crkvi ''Šestodnev'' štampan u Moskvi 1749. godine dar vladike Save, zatim zlatotkani falon koji je oblačio Petar I Petrović Njegoš, kao i obredna knjiga ''Triod'' iz 1751 god dar ruske kraljice Jelisavete. U Bogišićima su u selu živjeli pravoslavni i katolici i koristili jednu zajedničku crkvu Sv. Jovana sa dva oltara a to je primjer isticanja sloge jer su poslije napravili dvije jednu do druge Sv. Jovana i Sv. Ivana koja je sada obnoljena uz pomoć dobrih ljudi. Ovom selu pripada i otok sa crkvom Gospe od Milosti zaštitnice roda plodnosti. Crkva Sv.Arhangela Mihaila pripada Đuraševićima i građena je kao uspomena na nasilno srušenu crkvu na Prevlaci 50 godina ranije, a na Prevlaci Sv. Trojice, u Radovićima su dvije crkve saborna Sv. Spasa koja je u životu Krtola igrala važnu ulogu i najveća sa impozantnim zvonikom posvećena Uspenju Bogorodice, i u Krašićima Sv. Nikole i Male braće.

U Krtolima je postojalo još crkava kao Sv.Vare i Sv. Gavrila, ali danas ne postoje ni temelji.

Područje Krtola doživjelo je snažan preobražaj ka novim, posebno turističkim stremljenjima ali bi se valjalo ostaviti i nešto od starog